سازشناسی
چهار گروه اصلی در سازشناسی
در بحث سازشناسی یا ارگانولوژی ، سازهای موسیقی از نظر ساختار و نوع صدا دهی به چهار گروه اصلی تقسیم میشوند :
- زهی یا زهصدا یا کوردوفون (Chordophone)
- بادی یا ایروفون (Aerophone)
- کوبهای یا ممبرانوفون (Membranophone)
- خودصدا یا ایدیوفون (Idiophone)
همانطور که گفته شد یکی از گروهها در تقسیم بندی سازها گروه کوردوفون یا زهصدا هستند. در این گروه ، سازها توسط به ارتعاش درآمدن یا لرزش سیمها ایجاد صوت میکنند. این ایجاد لرزش در سیمها و در نهایت ایجاد صدا ، به شکلهای متفاوتی میتواند صورت گیرد ، مثلا در سازهایی مثل گیتار و چنگ ایجاد لرزش توسط انگشتان نوازنده ، در سازهایی مثل سنتور ، تار ، گیتار الکتریک توسط مضراب ، در سازهایی مثل ویولن و کمانچه توسط آرشه و در سازی مثل پیانو توسط چکشهایی که داخل ساز تعبیه شده ، در سیم لرزش و در نهایت صدا ایجاد میکنیم.
مثالهایی از سازهای کوردوفون :
پیانو ، گیتار ، ویولن ، کمانچه ، سنتور ، تار و سهتار ، چنگ ، قانون ، عود ، بالالایکا ، اوکولهله ، هارپسیکورد ، باغلاما ، بانجو ، هردی گردی ، بوزوکی ، کوتو ، پیپا ، ماندولین ، رباب ، قیچک ، بیوا ، جومبوش ، شامیسن ، کورا ، سیتار ، سارود ، گوژنگ ، دوتار ، قوپوز ، تمبیره ، گاسلی ، سارنگی ، گیتار باس ، دولسیمر ، مورین خور ، نیکل هارپا ، لاعود و…
از دیگر گروهها در تقسیم بندی سازها ، گروه ایروفون یا بادی است. در این گروه ، سازها با عبور هوا از داخل بدنه و بنا به ساختار خود ایجاد صوت میکنند. این ایجاد صدا و عبور هوا یا باد ، به شکلهای متفاوتی میتواند صورت گیرد ، مثلا در سازهایی مثل نی جریان و عبور هوا به صورت ساده و مستقیم توسط نوازنده ایجاد میشود ، درسازهایی مثل کلارینت و ابوآ توسط و به کمک قمیش و در سازهایی مثل ترومپت توسط دستگاهی به نام سرساز صدای مورد نظر تولید میشود.
و البته جنس بدنه در سازهای بادی حائز اهمیت بوده و از این رو سازهای بادی را به دوسته اصلی بادی چوبی (WoodWind) و بادی برنجی یا فلزی (Brass) تقسیم میکنند.
مثالهایی از سازهای ایروفون :
نی ، فلوت کلیددار ، ترومپت ، ترومبون ، کلارینت ، اُبوآ ، نی و فلوت عربی ، کاوال یا کواله ، نی ترکی ، ساکسیفون ، هورن ، فاگوت ، نی انبان ، جفتی ، دونلی ، سرنا ، کرنا ، نی لبک ، شالیمو ، پیکولو ، توبا ، سوزافون ، دودوک ، بالابان ، نرمه نای ، مِی ، دیزی ، ریکوردر ، پن فلوت ، شاکوهاچی ، بانسوری ، گایدا یا چیمپوی ، آکاردئون ، سازدهنی یا هارمونیکا ، ارگ ، ملودیکا ، فایف ، شهنای ، کازو ، اوکارینا ، لاکوتا فلوت ، گارمون ، کِنا و…
گروه بعدی ، گروه ممبرافون یا کوبهای است. در این گروه ، سازها توسط ضربهای که نوازنده به بخشهای مورد که از جنس پوست یا پلاستیک کشیده شده است میزند ایجاد صوت میکنند. این ایجاد صدا و ضربه به ساز ، بنا به نوع ساز به شکلهای متفاوتی میتواند صورت گیرد ، مثلا با استفاده از دست یا چوب و… میتوان به ساز ضربه زد و تولید صوت را انجام داد.
مثالهایی از سازهای ممبرانوفون :
درامز ، تنبک ، دف ، دایره ، دایره زنگی یا تمبورین ، دهل ، نقاره ، قاوال ، بندیر ، دمام ، زیربغلی ، تیمپانی ، داربوکا ، بانگو ، کوزه ، کُنگا ، جیمبی ، طبلک ، تابُر ، بادرون ، سابار ، تایکو ، تبلا ، کاسوره ، پاندیرو و…
گروه بعدی ، گروه ایدیوفون یا خود صدا است. در این گروه ، سازها توسط بخشهایی از خود ساز ایجاد صوت میکنند نه سیم ، هوا یا پوست. این ایجاد صدا و ضربه به ساز ، بنا به نوع و ساختار ساز به شکلهای متفاوتی میتواند صورت گیرد ، مثلا با استفاده از دست یا چوب و… میتوان به ساز ضربه زد و تولید صدا را انجام داد.
مثالهایی از سازهای ایدیوفون :
هندپن یا هنگدرام ، کالیمبا ، زایلوفون ، کاخُن ، ویبرافون ، گلوکن اشپیل ، بالافون ، گاملان ، سانتور ، ریتم استیک ، کلاه برگی ، کاستانت ، چنگ بامبو ، انواع سنج ، ماریا ، گورا ، امبیرا ، کاو بِل ، چیموکا ، قاشقک ، پوک بورد ، لیتوفون ، هالو ، چایمز ، کاسه تبتی و…
جمع بندی
به عنوان نکته آخر توجه کنید گروه دیگری درکنار این چهار گروه قرار میگیرد به نام الکتروفون که این گروه شامل سازهایی میشوند که از خود صدا ندارند و نیاز به منبع برق برای تولید صدا هستند مثل : سینت سایزرها ، انواع کیبورد و میدی کیبورد و سازهای کمیاب تری مثل ترمین.
در توضیحات این مقاله از سازهای زیادی نام برده شد اما اینها بخشی از سازهای جهانی و ملتها هستند و سازهای بسیارِ دیگری نیز وجود دارند.
آکادمی موسیقی محسن حبیبی
